Mô hình UTXO trên CEX và phí Maker/Taker

# Mô Hình UTXO Áp Dụng Cho CEX và Phí Maker-Taker ## TL;DR Mô hình UTXO (Unspent Transaction Output) là cơ chế kế toán của Bitcoin, theo dõi các "đầu ra chưa tiêu" thay vì số dư tài khoản. Khi áp dụng giả định cho CEX, mỗi giao dịch sẽ tiêu thụ UTXO cũ và tạo UTXO mới qua nhiều loại tài sản. **Phí phổ biến trên CEX là phí Maker-Taker**, trong đó Maker thêm thanh khoản vào sổ lệnh (phí thấp hơn 0.00%-0.40%) còn Taker lấy đi thanh khoản bằng lệnh khớp ngay (phí cao hơn 0.05%-0.60%). ## Mô Hình UTXO: Khái Niệm Cơ Bản ### Cách Hoạt Động Trên Bitcoin **UTXO** (Unspent Transaction Output - Đầu Ra Giao Dịch Chưa Tiêu) đại diện cho số lượng cryptocurrency cụ thể đã nhận nhưng chưa chi tiêu: - **Số dư ví** = Tổng giá trị tất cả UTXO được kiểm soát bởi các địa chỉ trong ví - Mỗi UTXO có giá trị cố định, gắn với một địa chỉ qua script khóa, và được tham chiếu bởi transaction ID (txid) + output index (vout) - UTXO không thể chia nhỏ - phải tiêu toàn bộ, tiền thừa trả lại dưới dạng UTXO mới ### Cơ Chế Giao Dịch Bitcoin Giao dịch Bitcoin **tiêu thụ UTXO cũ làm đầu vào** và **tạo UTXO mới làm đầu ra**: | Thành Phần | Mô Tả | Ví Dụ | |------------|-------|-------| | **Input** | UTXO hiện có được tiêu thụ | txid1:vout0 (3 BTC) + txid2:vout0 (4 BTC) | | **Output** | UTXO mới được tạo ra | Người nhận: 5 BTC, Tiền thừa: 2 BTC | | **Phí** | Chênh lệch input - output | Input 7 BTC - Output 7 BTC = 0 BTC fee | **Ví dụ giao dịch Bitcoin:** 1. User có 3 UTXO: 3 BTC, 4 BTC, 6 BTC (tổng 13 BTC) 2. Gửi 5 BTC: Tiêu thụ cả 3 UTXO làm input 3. Tạo outputs: 2 BTC + 3 BTC cho người nhận, 7 BTC trả về ví (tiền thừa), 1 BTC phí 4. Các UTXO cũ bị đánh dấu "đã tiêu", UTXO mới được tạo với txid mới ## Áp Dụng UTXO Cho Giao Dịch Trên CEX (Giả Định) ### Mô Hình Kế Toán UTXO Trên CEX CEX thông thường sử dụng **mô hình tài khoản** (account model), nhưng nếu áp dụng UTXO: - **Mỗi lần nạp tiền** tạo UTXO mới cho tài sản/địa chỉ nội bộ - **Giao dịch/Trade** tiêu thụ và tạo UTXO qua nhiều loại tài sản - **Số dư** = Tổng tất cả UTXO chưa tiêu của user - Ledger CEX theo dõi UTXO qua internal txid ### Ví Dụ 1: Mua TOKEN Bằng USDT **Tình huống:** User nạp 100 USDT, mua 50 TOKEN với giá 2 USDT/TOKEN | Bước | Hành Động | UTXO Input | UTXO Output | |------|-----------|------------|-------------| | **1. Nạp tiền** | Deposit 100 USDT | - | txid_deposit:vout0 (100 USDT) | | **2. Đặt lệnh mua** | Buy 50 TOKEN @ 2 USDT | txid_deposit:vout0 (100 USDT) | txid_buy:vout0 (50 TOKEN)<br>txid_buy:vout1 (0 USDT change) | | **3. Verify** | CEX kiểm tra input chưa tiêu | ✓ Hợp lệ | UTXO set được cập nhật | **Kết quả:** - UTXO USDT cũ (100 USDT) bị "tiêu thụ" - UTXO TOKEN mới (50 TOKEN) được tạo - Phí tính từ chênh lệch input-output ### Ví Dụ 2: Bán TOKEN Lấy USDT **Tình huống:** User có 50 TOKEN, bán 25 TOKEN với giá 2.1 USDT/TOKEN (nhận 52.5 USDT) | Bước | UTXO Input | UTXO Output | |------|------------|-------------| | **Input** | txid_buy:vout0 (50 TOKEN) | - | | **Output 1** | - | txid_sell:vout0 (52.5 USDT) | | **Output 2** | - | txid_sell:vout1 (25 TOKEN change) | **Kết quả:** - UTXO TOKEN cũ (50 TOKEN) bị tiêu thụ - UTXO mới: 52.5 USDT + 25 TOKEN (tiền thừa) - Ngăn chặn double-spend qua tracking UTXO ## Phí Maker-Taker Trên CEX ### Phân Biệt Maker vs Taker | Vai Trò | Định Nghĩa | Tác Động Thanh Khoản | Phí | |---------|-----------|---------------------|-----| | **Maker** | Đặt lệnh limit không khớp ngay, thêm vào sổ lệnh | **Thêm** thanh khoản | **Thấp hơn** (0.00%-0.40%) | | **Taker** | Đặt lệnh market/limit khớp ngay | **Lấy đi** thanh khoản | **Cao hơn** (0.05%-0.60%) | ### Cách Tính Phí - **Phí = % giá trị giao dịch**, trừ tại thời điểm thực thi - **Tier phí** dựa trên khối lượng giao dịch 30 ngày (USD equivalent) - Đơn khớp một phần: phần khớp ngay tính phí Taker, phần còn lại tính phí Maker ### Bảng Phí Binance Spot Trading | Tier | Khối Lượng 30 Ngày | Phí Maker | Phí Taker | BNB/USDC Discount | |------|-------------------|-----------|-----------|-------------------| | **Regular** | < $1M | 0.1000% | 0.1000% | 0.0750% cả hai | | **VIP 1** | ≥ $1M + ≥25 BNB | 0.0900% | 0.1000% | - | | **VIP 9** | ≥ $4B + ≥5,500 BNB | 0.0110% | 0.0230% | - | | **Spot Maker Program** | High volume | **0% hoặc -0.0080%** (rebate) | - | - | ### Bảng Phí Coinbase Advanced Trade | Khối Lượng 30 Ngày (USD) | Phí Maker | Phí Taker | |--------------------------|-----------|-----------| | $0 - $10K | **0.40%** | **0.60%** | | $100K - $1M | 0.10% | 0.20% | | $400M+ | **0.00%** | **0.05%** | | **Stablepairs** | 0.00% | 0.10-0.45 bps | ### Ví Dụ Tình Huống Order Book **Giả sử BTC/USD order book:** - **Bid (giá mua cao nhất):** $50,000 - **Ask (giá bán thấp nhất):** $50,010 | Lệnh | Loại | Vai Trò | Lý Do | |------|------|---------|-------| | Limit Buy @ $49,990 | Thêm vào bids | **Maker** | Không khớp ngay, chờ người bán | | Market Buy | Khớp @ $50,010 ask | **Taker** | Lấy đi thanh khoản từ sổ lệnh | | Limit Buy @ $50,020 | Vượt qua ask | **Taker** | Khớp ngay với ask hiện tại | | Limit Sell @ $49,990 | Dưới bid | **Taker** | Khớp ngay với bid hiện tại | ## Kết Luận **Mô hình UTXO** khi áp dụng cho CEX sẽ theo dõi giao dịch qua cơ chế input-output thay vì số dư đơn giản, tăng tính minh bạch nhưng phức tạp hơn về kỹ thuật. Mỗi trade tiêu thụ UTXO tài sản này và tạo UTXO tài sản khác, với tiền thừa trả về dưới dạng UTXO mới. **Phí Maker-Taker** là cơ chế phổ biến nhất trên CEX, khuyến khích thanh khoản bằng cách: - **Maker** (đặt lệnh limit chờ khớp): Phí thấp 0.00%-0.40%, thậm chí nhận rebate ở tier cao - **Taker** (lệnh khớp ngay): Phí cao hơn 0.05%-0.60% Cấu trúc này thúc đẩy traders cung cấp thanh khoản (làm Maker) thay vì chỉ lấy đi thanh khoản (làm Taker), giúp duy trì depth và hiệu quả của order book.